تقطیع و وزن

این مورد را ارزیابی کنید
(3 رای‌ها)
نوشته شده توسط  | منتشرشده در: مجموعه ۱

 تقطیع شعر ، افاعیل عروضی ، رکن بندی و دستیابی به وزن تقطیعی

سلام
مهم ترین عامل تشخیص صحیح وزن اشعار ، درست تقطیع نمودن آنهاست ؛ به همین دلیل تقطیع را اساس علم عروض می دانند. مبنای دستیابی به تقطیع صحیح ، آوانویسی صحیح اشعار است. از این رو ، مجددا توصیه می گردد ، مطالب ارائه شده در جلسه ی گذشته را به دقت مطالعه نموده و با تمرین آوانویسی ، از اشراف بر مبحث مذکور مطمئن شوید.
در این جلسه با تقطیع و محصول نهایی آن یعنی وزن تقطیعی آشنا می شویم. برای یافتن وزن اصلی اشعار لازم است فنون تقطیع را بیاموزیم که این فنون مبحث جلسه ی آینده خواهد بود. لیکن پیش از آن باید با بحر های شعر فارسی آشنا شویم چرا که بسیاری از فنون تقطیع ، در متن یک بحر معنی پیدا می کنند. از این رو طی این جلسه با تقطیع ، رکن بندی و اوزان رایج به شکل مقدماتی آشنا می شویم.
یا...




جلسه 2

تقطیع چیست؟
تقطیع به معنای بخش بخش کردن یا همان هجا بندی کردن یک مصراع می باشد.

کاربرد تقطیع چیست؟
برای یافتن وزن یک شعر آن را تقطیع نموده و حاصل تقطیع را رکن بندی می نماییم و از این طریق به وزن شعر می رسیم.

رکن چیست ؟
به مجموعه ای شامل یک تا پنج هجا که به شکلی تعریف شده در کنار هم قرار گرفته اند ، رکن گفته می شود.
در شعر فارسی ، بیست رکن رایج و پر استفاده وجود دارد که از ترکیب آنها با هم بیش از سیصد بحر ساخته می شود که در ادامه شرح داده خواهد شد.

وزن چیست ؟
هرگاه ارکان یک عبارت نوشتاری به شکل منظم و تعریف شده در کنار هم قرار گیرند یا به عبارت دیگر هرگاه هجا های یک مجموعه ی مکتوب (یک سطر) با نظم خاص در کنار هم قرار گیرند وزن به وجود می آید و آن مجموعه ی مکتوب را موزون می گویند.

بحر چیست ؟
رکن ها با چیدمان های متفاوت در کنار یکدیگر قرار می گیرند. به هر یک از فرمول های چیدمان ارکان یک بحر گفته می شود.

رکن ها چگونه نشان داده می شوند؟
رکن ها را به طرق مختلف می توان نشان داد اما از آنجا که در تدوین عروض فارسی از عروض عربی کمک گرفته شده است ، رایج آن است که از افاعیل عروضی برای نشان دادن وزن ها استفاده شود. یعنی مثلن هرگاه چهار هجا به این شکل کنار یکدیگر قرار گیرند (^ - - - ) آن را معادل رکن (مَفاعیلن ) در نظر می گیریم یا اگر به این صورت باشند ( ^ - - ) آن را (فعولن) می نامیم.
انواع ارکان بر اساس تعداد و نحوه ی قرار گیری هجا ها به شرح زیر است:

* ( ^ ) علامت هجای کوتاه و ( - ) علامت هجای بلند است.
** کوچکترین واحد تشکیل دهنده ی وزن ، هجا است.

یک هجایی :

( - ) = فَع

دو هجایی :

( ^ - ) = فَعَل
( - - ) = فَع لُن

سه هجایی:

( ^ ^ - ) = فَعَلُن
(^ - - ) = فَعولُن
( - ^ - ) = فاعِلُن
( - - ^ ) = مَفعولُ
( - - - ) = مَفعولُن

چهار هجایی:

( ^ - - - ) = مَفاعیلُن
( ^ ^ - - ) = فَعَلاتُن
(^ - ^ - ) = مَفاعِلُن
( ^ - - ^ ) = مَفاعیلُ
( ^ ^ - ^ ) = فَعَلاتُ
( - ^ - - ) = فاعِلاتُن
( - - ^ - ) = مُستَفعَلُن
( - ^ - ^ ) = فاعِلاتُ
( - ^ ^ - ) = مُفتَعِلُن
( - - ^ ^ ) = مُستَفعَلُ

پنج هجایی:

( - - ^ - - ) = مُستَفعَلاتُن
( ^ ^ - ^ - ) = مُتَفاعِلُن

رکن بندی :
پس از آن که بر اساس املای عروضی ، شعر را تقطیع نمودیم ، با تقسیم هجا ها به رکن هایی که به آنها اشاره شد وزن شعر مشخص می شود. برای رکن بندی صحیح ، دانستن چند نکته ضروری است :
الف/ واحد شعر در زبان فارسی ، مصراع است ؛ پس برای رکن بندی یک شعر ، باید یک مصراع از آن شعر را رکن بندی نماییم.

ب/ در یک رکن ، هرگز بیشتر از دو هجای کوتاه پشت سر هم قرار نمی گیرند.

ج/ در یک رکن هرگز بیشتر از سه هجای بلند پشت سر هم قرار نمی گیرند.

د/ فَع و فَعَل هرگز جایی غیر از پایان مصراع نمی آیند.

ه/ هیچ بیتی به هجای کوتاه ختم نمی شود پس ارکانی که به هجای کوتاه ختم می شوند ، هرگز در پایان مصراع ها نمی آیند.

و / اگر رکنی به هجای کوتاه ختم شود رکن بعد از آن نمی تواند با دو هجای کوتاه پشت سر هم شروع شود.

ز/ اگر رکنی به دو هجای کوتاه پشت سر هم ختم شود ، رکن بعدی نمی تواند با هجای کوتاه شروع شود.

ح/ ارکان با چیدمان منظم در کنار هم جای می گیرند پس رکن بندی باید تابع نظمی باشد.

ط/ بیست و یک وزن با رکن چهار هجایی شروع می شوند و نه وزن با رکن سه هجایی و تنها یک وزن با رکن دو هجایی (فَع لُن) شروع می شود.

ی/ هفت وزن از نه وزنی که با رکن سه هجایی شروع می شوند، رکن اولشان (مَفعولُ) است و دو وزن دیگر نیز با (فَعولُن) شروع می شوند پس سه رکن سه هجایی دیگر ، یعنی فَعَلُن ، فاعِلُن و مَفعولُن ، هرگز در آغاز مصراع نمی آیند.

ک/ تنها دو وزن با ارکان پنج هجایی شروع می شوند که در هر دوی آنها رکن نخستین (مُستَفعَلُن) است ؛ پس (متفاعلن) هرگز در آغاز مصراع نمی آید*

ل/ در چیدمان ارکان غالبا یا توالی رعایت شده یا تناوب یعنی اینکه یا مصراع به سه یا چهار قسمت مساوی تقسیم شده و یا چهار بخش تشکیل دهنده ی مصراع یک در میان با هم مساویند.

تبصره : در تناوب و توالی که به آن اشاره شد، گاهی رکن آخر دستخوش تغییراتی می گردد.

متفق الارکان چیست؟
هرگاه تمامی رکن های تشکیل دهنده ی یک مصراع با هم مساوی باشند یا تنها رکن آخر با سایر ارکان مساوی نباشد، وزن آن مصراع را متفق الارکان می نامند.
چهارده وزن از سی و یک وزن رایج در اشعار فارسی ، متفق الارکان هستند.

متناوب الارکان چیست؟
هرگاه رکن های اول و سوم از مصراعی با هم یکی باشند ، وزن آن مصراع را متناوب الارکان می نامند.
دوازده وزن از اوزان رایج یاد شده متناوب الارکان هستند.

مختلف الارکان چیست؟
هرگاه بین ارکان سازنده ی یک مصراع ، تناوب یا توالی وجود نداشته باشد ، وزن مصراع مذکور را مختلف الارکان می نامند.
شایان ذکر است که در اوزان مختلف الارکان نیز می توان تناوب یا توالی یافت لیکن توالی یا تناوب یافته شده ، بر ارکان رایج عروض منطبق نمی گردد. برخی از صاحبنظران معتقدند که این اوزان را نیز باید به نحوی متفق الارکان یا متناوب الارکان تعریف نمود هرچند منجر به پیدایش بحری با اسمی جدید گردد.
تنها پنج وزن از اوزان رایج در شعر پارسی ، مختلف الارکان هستند.

اوزان رایج :
همانطور که پیشتر اشاره شد ، از ترکیب ارکان بیش از سیصد وزن حاصل می شود که سی و یک وزن از این اوزان بسیار رایج تر از بقیه هستند. به همین دلیل در کتب آموزشی عروض نیز غالبا از همین سی و یک وزن نام برده می شود.

اوزان متفق الارکان :

1/ فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن
2/ فاعلاتن فاعلاتن فاعلن
3/ فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن
4/ فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلاتن
5/ فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن
6/ فعلاتن فعلاتن فعلن
7/ مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن
8/ مفاعیلن مفاعیلن فعولن
9/ مفاعیل مفاعیل مفاعیل فعولن
10/ مفتعلن مفتعلن مفتعلن مفتعلن
11/ مفتعلن مفتعلن فاعلن
12/ فعولن فعولن فعولن فعولن
13/ فعولن فعولن فعولن فعل
14/ مستفعلن مستفعلن مستفعلن مستفعلن

اوزان متناوب الارکان :

1/ مفعولُ فاعلاتن مفعولُ فاعلاتن
2/ مفعولُ مفاعیلن مفعولُ مفاعیلن
3/ فعلاتُ فاعلاتن فعلاتُ فاعلاتن
4/ مفتعلن فاعلن مفتعلن فاعلن
5/ مفتعلن مفاعلن مفتعلن مفاعلن
6/ مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلاتن
7/ مستفعلن فعلن مستفعلن فعلن
8/ فع لن فعولن فع لن فعولن
9/ فعلاتن مفاعلن فعلاتن مفاعلن
10/ مفتعلن فاعلاتُ مفتعلن فع
11/ مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن
12/ فعلاتن مفاعلن فعلن**

اوزان مختلف الارکان :

1/ مفعولُ فاعلاتُ مفاعیلُ فاعلن
2/ مفعولُ مفاعیلُ مفاعیلُ فَعَل
3/ مفعولُ مفاعلن مفاعیل
4/ مفعولُ مفاعلن فعولن
5/ مفعولُ مفاعیل ُ مفاعیلُ فعولن

نکته:
چنانکه می بینید ، هر پنج وزن مختلف الارکان با رکن سه هجایی ( مفعولُ ) شروع می شوند.

مراحل رکن بندی و رسیدن به وزن را در مثال های زیر خواهید دید:

به ملازمان سلطان که رساند این دعا را
1- مصراع را با املای عروضی می نویسیم:
بِ مُ لاا زِ ماا نِ سُل طان کِ رِ ساا نَ دین دُ عاا راا

2- هجاهای کوچک و بزرگ را تعیین می کنیم:
^ ^ - ^ - ^ - - ^ ^ - ^ - ^ - -

3- از سمت راست چهارتا جدا می کنیم ، چون تقریبا در هفتاد درصد مواقع (دقیقا 68%) مصراع با رکن چهار هجایی شروع می شود . اگر در انتخاب رکن چهار هجایی اشتباه نکرده باشیم ، بی شک رکن سوم با رکن اول مساوی است چرا که تمام اوزان مختلف الارکان با رکن سه هجایی شروع می شوند پس معادل رکن اول را در مصراع یافته و رکن حاصل از هجاهایی که بین این دو رکن باقی مانده را در جدول پیدا می کنیم.
^ ^ - ^ /- ^ - - /^ ^ - ^/- ^ - -

4 - می بینیم که در مثال فوق ، چهار هجای نخست معادل فعلاتُ است و بین رکن اول و رکن سوم آنچه باقی مانده معادل فاعلاتن است . رکن پایانی نیز معادل فاعلاتن شده است. حال کنترل می کنیم آیا چنین ترکیبی از ارکان در میان اوزان رایج موجود است یا خیر
فعلات فاعلاتن فعلات فاعلاتن

که چنان که مشخص است این وزن ، سومین وزن از اوزان متناوب الارکان است.

مرنجان دلم را که این مرغ وحشی

1- مَ رَن جان دِ لَم راا کِ عین مُر غِ وَح شیی

2- ^ - - ^ - - ^ - - ^ - -

3- ^ - - ^/ - -/ ^ - - ^ /- -

می شود مفاعیل فع لن مفاعیل فع لن که چنان که می بینید در بین اوزان معرفی شده نیست پس رکن اول آن چهار هجایی نیست.

اگر با دقت به هجابندی مصراع نگاه کنیم می بینیم که بسیار منظم است. احتمال دوم بعد از اینکه رکن اول چهار هجایی باشد سه هجایی بودن آن است و چنان که مشاهده می شود ، هجابندی مذکور را می توان به چهار رکن سه هجایی مساوی تقسیم کرد:
^ - -/ ^ - -/ ^ - -/ ^ - -

یعنی فعولن فعولن فعولن فعولن که دوازدهمین وزن در لیست اوزان متفق الارکان است.

چنان که دیده شد ، یافتن وزن اشعار به روش سعی و خطا انجام می شود اما خیلی زود و با اندکی تمرین ، خواهید توانست ، وزن اشعار را به شکل سماعی بگویید . یعنی با شنیدن بیتی از شعر ، وزن آن به ذهنتان متبادر می گردد.

پایان جلسه ی دوم

* بعضا فعلات فاعلاتن فعلات فاعلاتن را به این شکل می نویسند: متفاعلن فعولن متفاعلن فعولن.
**تنها در این وزن سه رکنی ، از انتهای رکن سوم یک هجا کم شده است.

تمرینات جلسه ی دوم
وزن مصراع های زیر را بیابید (همراه با مراحل دستیابی به وزن)

ز روی ساقی مهوش گلی بچین امروز#

کی شعر تر انگیزد خاطر که حزین باشد

به جز از خدمت رندان نکنم کار دگر

#نکته : هجای پایانی در واژه ی «امروز» را هجای بلند محسوب نمایید. علت آن را در مطالب جلسه ی بعد خواهید یافت.

سرفراز و پایدار باشید.
 

 لطفا پاسخ تمرینات کارگاه را به صورت پیام خصوصی برای خانم زهرا مفاخری ارسال نمایید.

بازدید 2730 بار
آخرین ویرایش در شنبه, 21 دی 1392 ساعت 03:53
مدیر کل

مدیر عامل و موسس

وبگاه: www.joomi.ir/

نظرات کاربران

 هانیه : سایت بسیار جالبی دارید    images

 

    لاله : لطفا شعرهای بیشتری بگذارید    images223

 

   مرجان : لطفا بخش انجمن را افزایش دهید    images22

خبرنامه ماهیانه

 شبکه خود را در این قسمت ثبت نمایید: