اوزان خاص ، نام بحر ها و زحافات

این مورد را ارزیابی کنید
(3 رای‌ها)
نوشته شده توسط  | منتشرشده در: مجموعه ۲

 آشنایی با چند وزن خاص و نام بحر ها و انواع زحافات 

سلام
اشراف بر مطالب ارائه شده در جلسات سه گانه ی کارگاه عروض برای آن دسته از علاقمندانی که قصدشان از فراگرفتن این علم ، رفع نواقص احتمالی آثار خودشان و آگاهی از صحت و سقم اشعار از جنبه ی عروضی می باشد کافی است . مطالبی که در این جلسه تقدیم می گردد ، اغلب مطالب تکمیلی است که دانستن آن برای آن دسته از علاقمندان که قصد دارند علم عروض را به شکل تخصصی فرا گرفته و از آن به شکل تخصصی استفاده نمایند لازم است .
نظر به اینکه به جز مبحث نامگذاری اوزان ، فراگیری سایر مباحث نیاز به وقت چندانی ندارد ، به همه ی علاقمندان توصیه می شود مطالب جلسات چهارم و پنجم را نیز به دانسته های خود بیفزایند تا بتوانند در پایان گذراندن این کارگاه با دست پر وارد مجامع ادبی شوند و توانایی ارائه ی دانسته های خود را داشته باشند.

اوزان خاص

رباعی :
رباعی بر وزن لا حول و لا قوّة الّا بالله سروده می شود که بر اساس افاعیل عروضی یک وزن اصلی و یازده وزن تقطیعی دیگر برای آن در نظر گرفته می شود که البته همه ی این یازده وزن تقطیعی با اعمال اختیارات قلب و تسکین به وزن اصلی تبدیل می شوند. بنا بر این وقتی اختیارات تسکین و قلب تعریف شده اند لازم نیست که به شیوه ی غیر معقول گذشتگان دوازده وزن مختلف برای رباعی تعریف کنیم . برای مثال ، تعدادی از این اوزان را به وزن اصلی تبدیل می کنیم تا دلیل رد شیوه ی پیشین عملاً مشاهده شود.
وزن اصلی رباعی : مفعول مفاعیل مفاعیل فعل ( - - ^ / ^ - - ^ / ^ - - ^ / ^ - )

اوزان تقطیعی دیگر:

مفعول مفاعیل مفاعیلن فع
مفعول مفاعلن مفاعیل فعل
مفعول مفاعلن مفاعیلن فع
مفعول مفاعیلن مفعول فعل
مفعول مفاعیلن مفعولن فع
مفعولن مفعولن مفعولن فع
مفعولن مفعولن مفعول فعل
مفعولن فاعلن مفاعیل فعل
مفعولن فاعلن مفاعیلن فع
مفعولن مفعول مفاعیل فعل
مفعولن مفعول مفاعیلن فع

چنان که مشهود است در وزن تقطیعی نخست ، بین هجای آخر رکن سوم و هجای اول رکن چهارم اختیار تسکین اعمال شده است یا در وزن دوم ، در دو هجای آخر رکن دوم ، اختیار قلب اعمال شده است و یا در وزن سوم ، هردو اختیار دو وزن گذشته همزمان اعمال شده است.
بنابر این می توان گفت یازده وزن تقطیعی دیگر که استادان صاحب نام عروض به وزن اصلی رباعی می افزایند در صورت وجود ، نفی اختیارات قلب و تسکین هستند. فلذا برای پرهیز از اشتباه ، وزن رباعی همان است که بدوا معروض گردید که مثل هر وزن دیگری می توان اختیارات را در آن اعمال نمود.

دوبیتی :
دو بیتی بر وزن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیل سروده می شود.
نکته :
هرگاه شعری مانند رباعی و دوبیتی از چهاربیت تشکیل شده باشد و مصراع های اول و دوم و چهارم آن مقفی باشند اما ورنش نه وزن رباعی باشد و نه وزن دوبیتی ، قطعه نامیده می شود.

نامگذاری بحر ها

بحر های شعر فارسی بر اساس ارکان تشکیل دهنده شان نامگذاری می شوند. نام ارکان اصلی بدین شرح است :

فاعلاتن = رَمَل
مفاعیلن = هَزَج
مستفعلن = رَجَز
فعولن = مُتَقارِب
فاعلن = مُتَدارِک
متفاعلن = کامِل
مفاعلتن = وافِر

این ارکان سالم نامیده می شوند وسایر افاعیل بر اساس این ارکان نامگذاری می شوند و آنها را مُزاحَف این ارکان می نامند.

زُحاف :
به تغییراتی که روی یک رکن اصلی اعمال می شود تا رکن جدید پدید آید زحاف می گویند.

انواع زحاف

مَخبون :
هجای بلند اول رکن ، کوتاه شود مثل :
فاعلاتن ( - ^ - - ) تبدیل شود به فعلاتن ( ^ ^ - - )
مستفعلن ( - - ^ - ) تبدیل شود به مفاعلن ( ^ - ^ - )
فاعلن ( - ^ - ) تبدیل شود به فعلن ( ^ ^ - )

اَثلَم :
هجای کوتاه اول رکن حذف شود مثل :
فعولن ( ^ - - ) تبدیل شود به فع لن ( - - )

مَطوی :
هجای بلند دوم رکن ، کوتاه شود مثل :
مستفعلن ( - - ^ - ) تبدیل شود به مفتعلن ( - ^ ^ - )
مفعولاتُ ( - - - ^) تبدیل شود به فاعلاتُ ( - ^ - ^ ) *

اَخرَب :
هجای کوتاه اول رکن حذف و هجای بلند آخر رکن ، کوتاه شود مثل :
مفاعیلن ( ^ - - - ) تبدیل شود به مفعولُ ( - - ^)

مَجبوب :
دو هجای بلند پایانی رکن ، حذف شود مثل :
مفاعیلن ( ^ - - - ) تبدیل شود به فَعَل ( ^ - )

مَقبوض :
هجای بلند ماقبل آخر ، کوتاه شود مثل :
مفاعیلن ( ^ - - - ) تبدیل شود به مفاعلن ( ^ - ^ - )

مَکشوف :
هجای کوتاه آخر ، حذف شود مثل :
فعلاتُ (^ ^ - ^) تبدیل شود به فعلن ( ^ ^ - ) **

مَکفوف :
هجای بلند آخر رکن ، کوتاه شود مثل :
مفاعیلن (^ - - - ) تبدیل شود به مفاعیلُ ( ^ - - ^ )

مَحذوف :
هجای بلند آخر رکن ، حذف شود مثل :
فعولن ( ^ - - ) تبدیل شود به فَعَل ( ^ - )
مفاعیلن (^ - - - ) تبدیل شود به فعولن (^ - - )
فاعلاتن ( - ^ - - ) تبدیل شود به فاعلن ( ^ - - )

مَشکول :
هجای بلند اول و آخر رکن کوتاه شود مثل :
فاعلاتن ( - ^ - - ) تبدیل شود به فعلاتُ ( ^ ^ - ^ )

زحافات مرکب

گاهی دو زحاف همزمان بر روی یکی از ارکان اصلی اعمال می شود . در چنین شرایطی نام هر دو زحاف بر روی مزاحف نهاده می شود . مثل :

مخبون محذوف :
هم هجای بلند آخر رکن حذف شود و هم هجای بلند اول رکن ، کوتاه شود مثل :
فاعلاتن ( - ^ - - ) تبدیل شود به فعلن ( ^ ^ - )

مطوی مشکوف :
هم هجای کوتاه آخر رکن حذف شود و هم هجای بلند دوم رکن ، کوتاه شود مثل :
مفعولاتُ ( - - - ^ ) تبدیل شود به فاعلن ( - ^ - )


* و **
این دو رکن ، جزء ارکان اصلی که پیش از این معرفی نمودیم نیستند و به جز در مبحث نامگذاری اوزان با این ارکان سر و کار نخواهیم داشت.

 

لطفا پاسخ تمرینات کارگاه را به صورت پیام خصوصی برای خانم زهرا مفاخری ارسال نمایید.

بازدید 3200 بار
آخرین ویرایش در شنبه, 21 دی 1392 ساعت 03:55
مدیر کل

مدیر عامل و موسس

وبگاه: www.joomi.ir/
محتوای بیشتر در این بخش: « چند بحر خاص و نامگذاری بحرها

نظرات کاربران

 هانیه : سایت بسیار جالبی دارید    images

 

    لاله : لطفا شعرهای بیشتری بگذارید    images223

 

   مرجان : لطفا بخش انجمن را افزایش دهید    images22

خبرنامه ماهیانه

 شبکه خود را در این قسمت ثبت نمایید: