چند بحر خاص و نامگذاری بحرها

این مورد را ارزیابی کنید
(1 رای)
نوشته شده توسط  | منتشرشده در: مجموعه ۲

 آشنایی با چند بحر خاص و شیوه ی نامگذاری بحرهای مختلف

سلام
در جلسه ی آخر آموزش عروض ، از آنچه در جلسه ی چهارم ارائه شد و همچنین مطلبی که در این جلسه تحت عنوان «چند بحر خاص» ارائه می شود ، برای نامگذاری بحرها استفاده خواهیم کرد.

 


چند بحر خاص :
مضارع : مفاعيلن ، فاعلاتن ، مفاعيلن، فاعلاتن
مجتث : مستفعلن ، فاعلاتن ، مستفعلن ، فاعلاتن
خفيف : فاعلاتن ، مستفعلن ، فاعلاتن
منسرح : مستفعلن ، مفعولات ، مستفعلن ، مفعولات
مديد : فاعلاتن، فاعلن ، فاعلاتن، فاعلن
بسيط : مستفعلن ، فاعلن ، مستفعلن ، فاعلن
سريع : مستفعلن ، مستفعلن ، مفعولات
طويل : فعولن ، مفاعيلن ، فعولن ، مفاعيلن
جديد : فاعلاتن ، فاعلاتن ، مستفعلن
قريب : مفاعيلن ، مفاعيلن ، فاعلاتن
مشاكل : فاعلاتن ، مفاعيلن ، مفاعيلن
مقتضب : مفعولات ، مستفعلن ، مفعولات ، مستفعلن ،


نامگذاری بحرها
نحوه ی نامگذاری بحر ها به شرح ذیل است:
نام هر بحر حداقل از سه کلمه تشکیل می شود. نخستین کلمه نام رکنی است که مصراع بر پایه ی آن تشکیل شده است. مثلا برای وزن مستفعلن مستفعلن مستفعلن مستفعلن نخستین کلمه نام رکن اصلی مستفعلن یا همون رجز خواهد بود.
کلمه ی بعد بر اساس تعداد ارکان موجود در یک بیت تعیین می شود . چنانچه مصراعی از سه رکن تشکیل شده باشد ، لاجرم بیت آن از شش رکن تشکیل شده و مسدس نامیده می شود . هرگاه تعداد ارکان مصراعی چهار عدد باشد ، بیت هشت رکنی بوده و مثمن نامیده می شود. چنان که در مثال فوق ملاحظه می نمایید ، مصراع از چهار رکن تشکیل شده پس کلمه ی دوم نام این وزن ، مثمن است.
از کلمه ی سوم به بعد ، سالم بودن و یا نوع زحاف ارکان بعدی تشکیل دهنده ی وزن اعلام می شود. در مورد مثال فوق چنان که ملاحظه می کنید ، رکن اصلی عیناً تکرار شده است پس کلمه ی «سالم» سومین جزء نام این وزن خواهد بود. یعنی نام وزن مثال فوق چنین است : رجز مثمن سالم
چنانچه ارکان تشکیل دهنده ی یک مصراع عینا تکرار رکن نخست نبوده و یا رکن نخست نیز جزء ارکان اصلی نباشد ، به جای کلمه ی سالم ، به ترتیب زحافات اعمال شده نام برده خواهند شد.
ذیلاً نام های سی و یک بحر رایج در شعر فارسی را ملاحظه می نمایید که حسب موقعیت ، توضیحاتی در مورد نحوه ی نامگذاری هر بحر ارائه می شود:

متفق الارکان ها :

1/ فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن
رمل مسدس سالم
2/ فاعلاتن فاعلاتن فاعلن
رمل مسدس محذوف
همانطور که می بینیم ، هجای بلند آخر رکن اصلی (فاعلاتن - ^ - - ) حذف گردیده و به ( فاعلن - ^ - ) تبدیل شده است.
3/ فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن
رمل مثمن محذوف
4/ فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلاتن
رمل مثمن مخبون
همانطور که می دانیم فعلاتن جزء ارکان اصلی نیست و حاصل کوتاه شدن اولین هجای بلند فاعلاتن است یعنی ( - ^ - - ) به ( ^ ^ - - ) تبدیل شده است
5/ فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن
رمل مثمن مخبون محذوف
هجای بلند آخر فعلاتن ( ^ ^ - - ) حذف گردیده و به فعلن ( ^ ^ - ) تبدیل شده است.
6/ فعلاتن فعلاتن فعلن
رمل مسدس مخبون محذوف
7/ مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن
هزج مثمن سالم
8/ مفاعیلن مفاعیلن فعولن
هزج مسدس محذوف
هجای بلند آخر رکن اصلی (مفاعیلن ^ - - - ) حذف گردیده و به فعولن ( ^ - - ) تبدیل شده است.
9/ مفاعیل مفاعیل مفاعیل فعولن
هزج مثمن مکفوف محذوف
هجای بلند آخر رکن مفاعیلن ( ^ - - - ) به هجای کوتاه تبدیل شده (مفاعیلُ ^ - - ^) یعنی مکفوف شده و فعولن نیز محذوف مفاعیلن است.
10/ مفتعلن مفتعلن مفتعلن مفتعلن
رجز مثمن مطوی
مفتعلن ( - ^ ^ - ) جزء ارکان اصلی نیست و حاصل کوتاه شدن رکن دوم بلند در مستفعلن ( - - ^ - ) می باشد.
11/ مفتعلن مفتعلن فاعلن
سریع مطوی مکشوف
اصل این بحر ، مستفعلن مستفعلن مفعولاتُ (سریع) بوده است . مفتعلن ، مطوی شده ی مستفعلن و فاعلن حاصل از تبدیل هجاب بلند دوم رکن مفعولاتُ و حذف هجای کوتاه آخر آن می باشد یعنی مفعولاتُ اگر مطوی مکشوف شود به فاعلن تبدیل می شود. 1
12/ فعولن فعولن فعولن فعولن
متقارب مثمن سالم
13/ فعولن فعولن فعولن فعل
متقارب مثمن محذوف
هجای بلند آخر فعولن (^ - - ) حذف شده و به فعل ( ^ - ) تبدیل شده است.
14/ مستفعلن مستفعلن مستفعلن مستفعلن
رجز مثمن سالم

متناوب الارکان ها :

1/ مفعولُ فاعلاتن مفعولُ فاعلاتن
مضارع مثمن اخرب
این بحر در اصل مفاعیلن فاعلاتن مفاعیلن فاعلاتن بوده که مضارع نام دارد و مفاعیلن ( ^ - - - ) اخرب شده و به مفعولُ (- - ^ ) نبدیل شده یعنی هجای کوتاه اول رکن حذف شده و هجای بلند آخر رکن ، کوتاه شده است. 2
2/ مفعولُ مفاعیلن مفعولُ مفاعیلن
هزج مثمن اخرب
مفعولُ ( - - ^ ) اخرب مفاعیلن ( ^ - - - ) است یعنی هجای کوتاه اول رکن حذف و هجای بلند آخر رکن ، کوتاه شده است. 3
3/ فعلاتُ فاعلاتن فعلاتُ فاعلاتن
رمل مثمن مشکول
هجای بلند اول و آخر رکن فاعلاتن (- ^ - - ) کوتاه شده و به فعلاتُ ( ^ ^ - ^ ) تبدیل شده است.
4/ مفتعلن فاعلن مفتعلن فاعلن
منسرح مطوی مکشوف
اصل این بحر مستفعلن مفعولاتُ مستفعلن مفعولاتُ (منسرح) بوده و مفتعلن از مستفعلن مطوی شده و فاعلن از مفعولاتُ مطوی مکشوف است. 4
5/ مفتعلن فاعلاتُ مفتعلن فع
منسرح مثمن مطوی منحور
مفتعلن از مستفعلن و فاعلاتُ از مفعولاتُ مطوی است و فع از مفعولاتُ منحور است
6/ مفتعلن مفاعلن مفتعلن مفاعلن
رجز مثمن مطوی مخبون
مفتعلن مطوی از مستفعلن و مفاعلن مخبون از مستفعلن است.
7/ مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلاتن
مجتث مثمن مخبون
بحر اصلی این وزن ، مستفعلن فاعلاتن مستفعلن فاعلاتن در نظر گرفته شده است که مفاعلن از مستفعلن مخبون و فعلاتن از فاعلاتن مخبون است.
8/مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن
مجتث مثمن مخبون محذوف
فعلن محذوف فعلاتن است
9/ مستفعلن فعلن مستفعلن فعلن
بسیط مخبون
اصل این بحر مستفعلن فاعلن مستفعلن فاعلن (بسیط) در نظر گرفته شده و فعلن مخبون از فاعلن است
10/ فع لن فعولن فع لن فعولن
متقارب مثمن اثلم
فع لن ( - - ) اثلم فعولن ( ^ - - ) است یعنی هجای کوتاه اول آن حذف شده است.
11/ فعلاتن مفاعلن فعلاتن مفاعلن
غریب مثمن مخبون
غریب یا همان جدید بر اساس فاعلاتن مستفعلن ساخته می شده است . فعلاتن مخبون از فاعلاتن و مفاعلن مخبون از مستفعلن است.

12/ فعلاتن مفاعلن فعلن
خفیف مسدس مخبون
اصل این وزن ، فاعلاتن مستفعلن فاعلاتن بوده است . فعلاتن از فاعلاتن و مفاعلن از متفعلن مخبون است .

اوزان مختلف الارکان :
زحافات مربوط به ارکان این اوزان در بخش اول مطالب این جلسه ارائه شده است لیکن به عقیده ی حقیر آموختن نحوه ی نامگذاری این اوزان نه مفید است و نه لازم بلکه باید این توقع را از استادان ادبیات فارسی داشته باشیم که با افزودن بر دانش خود و آموختن علوم مرتبط با وزن (مثل موسیقی) و با علم به اینکه وزن بدون هارمونی معنی نخواهد داشت برای اوزان مختلف الارکان ، معادل هایی متناوب الارکان تعیین ، نامگذاری و ارائه نمایند تا علاقمندان به این مقوله بتوانند بدون نیاز به یادگیری کلمات مهجور و غریب عربی نام های این اوزان را بیاموزند.
در بخش ذیل توضیحات زیر نام هر وزن صرفاً برای آنکه منشأ هر نام برای مطالعه کنندگان مشخص باشد ارائه شده است.5

1/ مفعولُ فاعلاتُ مفاعیلُ فاعلن
مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف
وزن اصلی مفاعیلن فاعلاتن بوده است
2/ مفعولُ مفاعیلُ مفاعیلُ فَعَل
هزج مثمن اخرب مکفوف مجبوب
وزن رباعی
3/ مفعولُ مفاعلن مفاعیلن
هزج مسدس اخرب مقبوض صحیح عروض و ضرب
به کلمه ی آخر مصراع اول عروض و به کلمه ی آخر مصراع دوم ضرب یا عَجُز می گویند. منظور از صحیح عروض و ضرب این است که رکن آخر مصراع ها (مفاعیلن) به شکل سالم آمده است.
4/ مفعولُ مفاعلن فعولن
هزج مسدس اخرب مقبوض محذوف
5/ مفعولُ مفاعیل ُ مفاعیلُ فعولن
هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف

پی نوشت ها :

ا . صحیح تر این است که این بحر رجز مسدس مطوی مرفوع نامیده شود. زحاف مرفوع به معنی حذف هجای بلند اول رکن می باشد. مستفعلن هرگاه مرفوع شود به فاعلن تبدیل می شود.
2 . شکل دیگر این بحر مستفعلن فعولن مستفعلن فعولن است که می توان آن را رجز مثمن مخلع نامید . تبدیل مستفعلن به فعولن را مخلع می نامند.
3 . شکل دیگر این بحر ، مستفعلُ مفعولن مستفعلُ مفعولن است و می توان آن را رجز مثمن مقصور مقطوع نامید.
مقصور کوتاه شدن هجای بلند آخر رکن است مثل تبدیل مستفعلن به مستفعلٌ و مقطوع تبدیل مستفعلن به مفعولن.
4 . با توجه به اینکه مفتعلن مطوی از مستفعلن و فاعلن مرفوع از مستفعلن است ، بهتر این بود که نام این بحر ، رجز مثمن مطوی مرفوع نامیده شود و بیهوده پای بحر دیگری به میان کشیده نشود.
5 . روش نامگذاری مناسبتر و ساده تر ابداعی نگارنده در مقاله ی ضمیمه تقدیم حضور علاقمندان خواهد شد

 

لطفا پاسخ تمرینات کارگاه را به صورت پیام خصوصی برای خانم زهرا مفاخری ارسال نمایید.

بازدید 1618 بار
آخرین ویرایش در شنبه, 21 دی 1392 ساعت 03:57
مدیر کل

مدیر عامل و موسس

وبگاه: www.joomi.ir/

موارد مرتبط

محتوای بیشتر در این بخش: اوزان خاص ، نام بحر ها و زحافات »

نظرات کاربران

 هانیه : سایت بسیار جالبی دارید    images

 

    لاله : لطفا شعرهای بیشتری بگذارید    images223

 

   مرجان : لطفا بخش انجمن را افزایش دهید    images22

خبرنامه ماهیانه

 شبکه خود را در این قسمت ثبت نمایید: